🛰️ सैटेलाइट म्हणजे काय? प्रकार आणि उपयोग (Satellite in Marathi)
Table of Contents
🔭 सैटेलाइट म्हणजे काय?
satellite mhanje kay? हा प्रश्न आज अनेकांना पडतो कारण आपण दररोज अशा तंत्रज्ञानाचा वापर करत असतो ज्यामध्ये सैटेलाईटची महत्त्वाची भूमिका असते या मध्ये आपण टीव्ही पहाण्यासाठी , GPS, हवामानाचा अंदाज संवाद साधण्या साठी ,म्याप मध्ये एखादे स्थान पर्येंत पोहोचण्या साठी अशी अनेक कामे हि सैटेलाईट मुले केली जाते त्या मुले सैटेलाईट चे महत्व हे आपल्या जीवन मध्ये खूप आहे.
सैटेलाइट म्हणजे एक अशी वस्तू जी कोणत्यातरी मोठ्या ग्रहाभोवती एका ठराविक कक्षेत फिरते. उदाहरणार्थ, चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह आहे. पण विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने मानवाने मानवनिर्मित सैटेलाइट्स तयार केले, जे पृथ्वीच्या कक्षेत फिरतात आणि अनेक कामे करतात.
सैटेलाईट हि एका टीव्ही च्या आकारा एवढी किंवा ट्रेक येवढी आकाराची असू शिकते साईटलाईट चा आकार हा काम जे आहे त्या वरून ठरतो. सैटेलाईट मध्ये अनेक यंत्र हे त्या सैटेलाईट च्या काम नुसार लावण्यात येतात जशी कि संवाद करण्या साठी रिसिव्हर पुथ्वी चे जर image काढण्या साठी मोठे कॅमेरे लावण्यात आल्ये असता.
📡 सैटेलाइट चे इतिहास (History of Satellites)
satellite mhanje kay हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला थोडे इतिहासात जावे लागेल. सैटेलाईटचा इतिहास रशियाच्या स्पुतनिक-1 या पहिल्या मानवनिर्मित उपग्रहापासून सुरु होतो. 1957 साली, रशियाने हा उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत यशस्वीरीत्या सोडला आणि त्यानंतर सैटेलाईट युग सुरू झाले. त्यानंतर अमेरिका, भारत, चीनसह अनेक देशांनी स्वतःचे सैटेलाईट पाठवले आहेत.
🌐 सैटेलाइट चे उपयोग:
आज आपण GPS वापरतो, टीव्ही बघतो, हवामानाचा अंदाज पाहतो हे सर्व सैटेलाइट मुळे शक्य आहे. या उपग्रहांमुळे संवाद, मॅपिंग, छायाचित्रण, इंटरनेट सेवा शक्य झाली आहे.
🛰️ सैटेलाइट चे प्रकार:
सैटेलाईट चे तसे अनेक प्रकार हे सैटेलाईट च्या कार्या वरून पडतात पण या मध्ये मुख्येतू आपण सैटेलाईट पुथ्वीच्या कोणत्या ऑर्बिट मध्ये पाठवणार आहे या वरून त्या सैटेलाईट चे प्रकार हे ठरत असतात. सैटेलाईटचे प्रमुख तीन प्रकार आहेत ते आपण पाहू. सैटेलाइट च्या कक्षेवरून खालील मुख्य तीन प्रकार विभागले जातात:
1️⃣ निम्न पृथ्वी कक्षा उपग्रह (LEO Satellite)
या प्रकारच्या सैटेलाईट मध्ये सैटेलाईट हि पुथ्वी च्या खूप जवळच्या ऑर्बिट मधून परिभ्रमण हे करत असते आणि या उपग्रह ला हि पुथ्वी पासून किमान १६०km ते १६००km एवढ्या उंची पर्येंत त्या उपग्रह ला स्थापण केल्ये जाते या ठराविक ऑरबिट मधून तो उपग्रह पुथ्वी भवती खूप वेगाने फिरत असता. याचा उपयोग हा पुथ्वी चे इमेज किंवा पुथ्वी ला सॅकॅनिंग व सर्वे करण्या साठी वापर केला जातो.
उंची: १६० किमी ते १६०० किमी
उपयोग: पृथ्वीचे फोटो घेणे, पर्यावरण सर्वेक्षण
2️⃣ मध्यम पृथ्वी कक्षा उपग्रह (MEO Satellite)
या प्रकारच्या उपग्रह हे मध्यम वेगाने पुथ्वी च्या भवती फिरत असतात या उपग्रहा मध्ये एवढी क्षमता असते हा उपग्रह फक्त १२ तासा मध्ये पुथ्वी भवित संपूर्ण चेकर पूर्ण करतो. हा उपग्रह पुथ्वी पासून १००००km ते २००००km एवढ्या उंची पर्येंत स्थापण केले जाते या उपग्रहाचा वापर हा नॅव्हिगेशन करण्या साठी केला जातो.
उंची: १०,००० किमी ते २०,००० किमी
उपयोग: GPS, नेव्हिगेशन सिस्टम
3️⃣ उच्च पृथ्वी कक्षा उपग्रह (GEO Satellite)
या प्रकारच्या उपग्रह ला पुथ्वी पासून ३६०००km या अंतर पासून खूप लांब पर्येंत स्थापन केले जाते हे सुद्धा उपग्रह हे पुथ्वी भवती खूप वेगाने परब्रहमन करत असतात या प्रकारच्या उपग्रहाचा वापर हा संवाद करण्या साठी केला जातो उदाहरणात ( मोबाइल इंटरनेट , tv, सेलफोन ).
उंची: ३६,००० किमी
उपयोग: संवाद प्रणाली – मोबाईल, इंटरनेट, टीव्ही
🛰️ भारताचे सैटेलाईट कार्यक्रम
भारताचा सैटेलाईट प्रोग्राम खूप प्रगतीशील आहे. ISRO (Indian Space Research Organisation) हे भारताचे अंतराळ संशोधन संस्था आहे. भारताने अनेक उपग्रह अवकाशात यशस्वीपणे पाठवले आहेत, त्यात INSAT, GSAT, Cartosat, RISAT हे काही महत्त्वाचे उपग्रह आहेत. हे सैटेलाईट दूरदर्शन, हवामान अंदाज, कृषी निरीक्षण, आणि संप्रेषणासाठी वापरले जातात.
🌎 सैटेलाईटचे जीवनमान व नियंत्रण
प्रत्येक सैटेलाइटचे जीवनमान ठराविक असते – काही वर्षांपासून ते दशकेपर्यंत. सैटेलाइट एकदा अंतराळात गेल्यावर पृथ्वीवरील ग्राउंड स्टेशनमधून त्याचे नियंत्रण केले जाते. सैटेलाईटमध्ये बॅटरी, सोलर पॅनल, एंटेना, कॅमेरे, रिसिव्हर यासारखी उपकरणे असतात.
🌟 भविष्यातील सैटेलाईट उपयोग
भविष्यात सैटेलाइट्सचा वापर 5G इंटरनेट, स्मार्ट सिटी प्लॅनिंग, अंतराळ पर्यटन, कृषी डेटा विश्लेषण, आपत्ती व्यवस्थापन यासाठी होणार आहे. छोटे “नॅनो सैटेलाईट्स” भविष्यात मोठी क्रांती घडवू शकतात.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
Q. सैटेलाइट म्हणजे काय?(satellite mhanje kay)
A. सैटेलाइट म्हणजे एका मोठ्या वस्तूभोवती फिरणारी लहान वस्तू, जसे की चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो.
Q. सैटेलाइटचे प्रकार कोणते आहेत?
A. निम्न पृथ्वी कक्षा, मध्यम पृथ्वी कक्षा, आणि उच्च पृथ्वी कक्षा – हे तीन प्रकार आहेत.
Q. सैटेलाइट चे उपयोग कोणकोणत्या क्षेत्रात होतात?
A. संवाद, GPS, हवामान अंदाज, टीव्ही प्रसारण, मॅपिंग इत्यादी.
🔗 संदर्भ: